0003photo   

 

 

 

 

 

 

 

         Το μπουζούκι έλκει την καταγωγή του απο την αρχαιοελληνική Πανδουρίδα
         Από τα αρχαιολογικά ευρήματα , τον 4ο αιώνα π.Χ. στα μάρμαρα της Μαντινείας
         απεικονίζεται μια μούσα καθείμενη σ' ενα βράχο να παίζει την πανδουρίδα στον
         μυθικό αγώνα Απόλλωνα και Μαρσύα.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ιστορικά στοιχεία   

                              Καταγωγή

   Το  πιο αγαπημένο και συνάμα πιο συκοφαντημένο ελληνικό όργανο, το μπουζούκι, είναι ίσως το μοναδικό που κατάγεται
απ ευθείας από το αρχαιοελληνικό όργανο ,την πανδουρίδα ή τρίχορδον.

 Με το ίδιο σχήμα που έχει και σήμερα τις ίδιες περίπου διαστάσεις, και την ίδια διάταξη χορδών, το μπουζούκι παρουσιάζει μια
αδιάλειπτη ιστορία χιλιάδων χρόνων στον ελλαδικό χώρο.

 Πέρασε από τα χέρια των αρχαίων Ελλήνων στους βυζαντινούς, επέζησε τετρακόσια χρόνια Τουρκοκρατίας και γνώρισε στον
εικοστό αιώνα μια μεγάλη διάδοση και παγκόσμια δόξα στις Κάνες και στην Αμερική με επιτυχίες του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη.

Τα τελευταία χρόνια διαθέτουμε αρκετή βιβλιογραφία για την ελληνικά παραδοσιακή μουσική. Χάρη σ αυτήν γνωρίζουμε αρκετά
στοιχεία για την καταγωγή και την ιστορία του μπουζουκιού.

   Το ελληνικό αυτό όργανο στους αιώνες τις ζωής του είχε ονόματα πανδούρα ή πανδουρίδα, τρίχορδον, ταμπουράς, θαμπούρα, 
ταμπουρίν, ψαλτήριον  κ.α με τα οποία ονόμαζαν και άλλα ομοειδή, μικρότερα ή μεγαλύτερα όργανα της ίδιας οικογένειας των
ταμπουράδων. Στην πραγματικότητα ήταν απλώς παραλλαγές του ίδιου βασικού οργάνου. Η ονομασία ταμπουράς και μπουζούκι
επικράτησε από τον Μεσαίωνα.
Είναι όργανα έγχορδα ,παίζονται μ ένα μικρό πλήκτρο (πένα ) αποτελούνταν απ το ηχείο, ένα ημισφαιρικό σκάφος που χρησιμεύει
για την αντήχηση και  ένα διπλάσιου μήκους ξύλο πάνω στο οποίο τεντώνονται τρείς διπλές χορδές  .
   Στην Αρχαία Ελλάδα υπήρχαν πολλά όργανα, έγχορδα, πνευστά, κρουστά. Τα κυριότερα έγχορδα ήταν η κιθάρα, η λύρα 
(Lyra ανάλογα με το σχήμα και τον αριθμό των χορδών εμφανίζεται με ονομασίες τρίγωνον, κινύρα, σαμβίκη ) η φόρμιξ (Phorminx)
η βάρβιτος (Barbitos) η άρπα ( Harpa) και η πανδουρίδα (Pandouris) ή πανδούρα τρίχορδο όργανο της οικογένειας του λαούτου.

Απο αυτά στις μέρες μα ς επιβιώνουν μερικά ονόματα τα οποία αντιστιχούν σ άλλα όργανα πια όπως η κιθάρα που στην σημερινή της
μορφή μορφολογικά τουλάχιστον δεν έχει σχέση με την αρχαία ελληνική. Το μόνο όργανο που επιβιώνει απ αυτά, είναι η πανδούρα.

Απεικόνιση της αρχαίας πανδούρας σώζεται σ ένα ανάγλυφο που φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Παριστάνει μια μούσα που κρατά στα χέρια της ένα τέτοιο όργανο.
  Στην πανδουρίδα η σχέση των χορδών προς το ηχείο μοιάζει με της λύρας μα αντί για δύο βραχίονες, οι χορδές τεντώνονται από 
την εγκάρσια ράβδο προς το ανοικτό  διάστημα,  περνώντας πάνω  απ τη γέφυρα και καταλήγουν στο χορδοτόνιο .

 Από τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. υπήρχαν άρπες (τρίγωνα) και από το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. πανδουρίδες(λαούτα).

Οι λύρες τα τρίγωνα και οι πανδούρες χρησιμοποιούνταν στη Μεσοποταμία πολύ πριν το 2000π.Χ. καθιερώθηκαν δε, ευρύτατα στη
Δυτική Ασία και στην Ανατολική Μεσόγειο κατά τη δεύτερη χιλιετία. Τα ελληνικά όργανα έχουν τα δικά τους γνωρίσματα και τη δική 
τους ιστορία ,εν τούτοις συνδέονται εμφανώς με τα ανατολικά προτυπα.
  Την πληροφορία ότι είδος πανδούρας υπήρχε στη μινωική εποχή ( 2χιλιετιρίδα π.Χ.) σκαλισμένη σε μονοκόμματο ξύλο όπως δηλαδή
ήταν οι ταμπουράδες και τα μπουζούκια στην αρχή του αιώνα μας δίνει ο μουσικολόγος και λαογράφος Σταύρος Καρακάσης.
Στο βιβλίο του Γερμανού μουσικολόγου Ulf Buchheld’ο Τσιτσάνης είναι απόγονος του Πινδάρου’ αναφέρεται ότι ο Τσιτσάνης ο Βαμβακάρης
ο Παπαιωάννου  είναι συνεχιστές του Πινδάρου και τις Σαπφους διότι μετέφεραν στη μουσική τους χωρίς οι ίδιοι να το ξέρουν,την μετρική 
των αρχαίων ποιητών.Κατά τον Sachs (Hist 137) είχε μακρύ βραχίονα χωρίς κλειδιά, μικρό σώμα ,τάστα και τρείς χορδές.
Ο Πολυδεύκης (IV 60) αναφέρει ‘τρίχορδον δε όπερ Ασσύριοι πανδούραν ώνόμαζον εκείνων δ’ ήν και το έυρημα’.
Σύμφωνα  με τον Πυθαγόρα η πανδούρα κατασκευάζονταν από τους τρωγλοδύτες της Ερυθράς θάλασσας από λευκή δάφνη που
φυτρώνει κοντά στη θάλασσα(Αθην.Δ,183F-184A,82)  Ο Νικόμαχος γράφει στο εγχειρίδιο  του πως το μονόχορδο του ονομαζόταν φάνδουρος.
Ο Ησύχιος χρησιμοποιεί τη λέξη πανδουρίς για το όργανο και τον όρο πάνδουρος για τον εκτελεστή πανδούρα ή πανδουρίς, όργανον μουσικόν.
Πάνδουρος δε ο μεταχειριζόμενος το όργανον. Πανδουρίζω, παίζω την πανδούρα. Πανδουριστής, ο εκτελεστής. Πανδούριον, υποκοριστικό
της λέξης πανδούρα .

Ο Φώτιος (Λεξ. 427,26) αναφέρει : πανδούριον ήτοι Λύδιον Όργανον χωρίς πλήκτρου ψαλόμενον. Στο λεξ. Ζωναρά σημειώνεται: πανδούριον 

..είδος μουσικόν, είδος κιθάρας.

   Για την βυζαντινή εποχή οι πηγές είναι αρκετές.

  Ο αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος στο βιβλίο του για τη βυζαντινή μουσική καθώς και ο εθνομουσικολόγος Σίμων Καράς τονίζουν ότι η πανδούρα 
ή ταμπουράς ήταν ενδεδειγμένο όργανο για να διδαχθεί κανείς τη βυζαντινή μουσική.

Οι απεικονίσεις ταμπουράδων σε τοιχογραφίες βυζαντινής και μεταβυζαντινής εποχής είναι πάμπολες και οι αναφορές στο όργανο αυτό στην 
δημοτική μας ποίηση από το Ακριτικό Έπος ως τις μέρες μας αμέτρητες..’..και επήρεν το θαμπούριν του και Αποκατέστησε το, 
Όφιων δερμάτια έσχισεν και ποίησε Τους κόρδας ‘
Στο βυζάντιο επικρατούν  τρείς ονομασίες: πανδούρα, ταμπουράς, μπουζούκι ενώ στους νεότερους χρόνους επικρατεί ο ταμπουράς και
στις μέρες μας μπουζούκι.

    Τα δημοτικά τραγούδια είναι πάρα πολλά της εποχής της Τουρκοκρατίας που αναφέρουν τον ταμπουρά και πολλές οι φιλολογικές 
πληροφορίες για το όργανο αυτό που ήταν το αγαπημένο των κλεφτών. Ο Κατσαντώνης έπαιζε ταμπουρά και ο Ρήγας Φεραίος στην
πασίγνωστη  φωτογραφία του Φόν Ες. Όσο για τον  ταμπουρά του Μακρυγιάννη σώζεται στο ιστορικό και Εθνομουσικολογικό μουσείο της Αθήνας

 

  Αναδημοσιεύσεις πηγές βιβλιογραφία

 

Βιβλιογραφία

Εισαγωγή στην οργανογνωσία Έφης Αβέρωφ
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους,τόμος Γ2
Φοίβος Ανωγειανάκης Ελληνικά Λαικά μουσικά όργανα
Στ.Καρακάση Ελληνικά μουσικά όργανα
Χρύσανθου θεωρητικόν Μέγα της μουσικής
Σίμων Καράς γενη κα διαστήματος εις την Βυζαντινήν Μουσικήν
Επιθεώρηση τέχνης αρ79 Ιούλιος 61
Ηλία Πετρόπουλου ρεμπέτικα τραγούδια
Λαϊκή Αρμονία Θανάσης Πολυκανδριώτης